کرسیهای علمی دانشگاه فردوسی مشهد
دبیرخانه کمیته دستگاهی
معرفی کرسیهای علمی
اندیشهی شکلگیری کرسیهای علمی در ایران به سال ۱۳۸۱ بازمیگردد؛ زمانی که جمعی از دانشآموختگان حوزهی علمیه در نامهای به مقام معظم رهبری، ضرورت گسترش فضای آزاداندیشی و گفتوگوی علمی را مطرح کردند. معظمله در پاسخ، ضمن تأیید این مطالبهی فکری، بر لزوم فراهمسازی بسترهایی رسمی برای گفتوگو، نقد و نظریهپردازی در علوم انسانی تأکید فرمودند.
در پی این رهنمود، شورای عالی انقلاب فرهنگی مأمور تدوین سازوکار اجرایی شد و نتیجهی آن، تصویب تأسیس «هیأت حمایت از کرسیهای نظریهپردازی، نقد و مناظره» در سال ۱۳۸۲ بود.
کرسیهای علمی، از آن پس به عنوان یکی از مهمترین بسترهای گسترش آزاداندیشی، گفتوگوی علمی و شکلگیری نظریههای نو در دانشگاههای کشور شناخته شدند. این کرسیها با هدف تقویت جریان اندیشهورزی، نقد و مناظرهی روشمند و ساماندهی به تولید دانش در حوزهی علوم انسانی و معارف دینی، بر پایهی مصوبهی شورای عالی انقلاب فرهنگی در سال ۱۳۸۲ پایهگذاری شدند.
بر اساس این مصوبه، هیأت حمایت از کرسیهای نظریهپردازی، نقد و مناظره در فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران تشکیل شد و به عنوان نهاد ملیِ هدایت و نظارت بر برگزاری کرسیها فعالیت میکند. ریاست کنونی این هیأت بر عهدهی حجتالاسلام والمسلمین علیاکبر رشاد است.
این هیأت از زمان تأسیس تاکنون، با همکاری دانشگاهها و مراکز پژوهشی سراسر کشور، بستر رسمی و علمی برای ارائه، نقد و ارزیابی نظریههای نو را فراهم کرده است؛ بستری که از یکسو آزادی اندیشه و بیان علمی را پاس میدارد و از سوی دیگر، امکان شناسایی، داوری و حمایت از دستاوردهای فکری را مهیا میسازد.
در دانشگاه فردوسی مشهد، کمیتهی دستگاهی کرسیهای علمی مسئول برنامهریزی، داوری و اجرای این کرسیهاست. اعضای هیأت علمی دانشکدههای الهیات و معارف اسلامی، ادبیات و علوم انسانی، حقوق و علوم سیاسی، روانشناسی و علوم تربیتی، و اقتصاد و علوم اداری میتوانند با ارائهی طرحنامهی خود، در برگزاری این کرسیها مشارکت کنند.
انواع کرسیهای علمی
در چارچوب فعالیتهای علمی دانشگاهی و با حمایت هیأت حمایت از کرسیهای نظریهپردازی، نقد و مناظره، کرسیهای علمی در چهار قالب اصلی طراحی شدهاند؛ هر یک با هدف مشخص و ساختاری ویژه که اعضای هیأت علمی و پژوهشگران میتوانند با آگاهی از آن متناسب با طرح و مسئلهی خود اقدام به ثبت کنند.
۱. کرسی نظریهپردازی
در این نوع کرسی، تمرکز بر ارائهی نظریهای جدید، منسجم و دارای مبانی و ساختار علمی است. به عبارتی، صاحب کرسی باید در مسیر پژوهش روشمند، فرضیه یا دیدگاهی را شکل داده باشد که قابلیت نقد و ارزیابی دارد.
– مخاطب: اعضای هیأت علمی و پژوهشگرانی که دیدگاه نوینی دارند.
– خروجی: ارائهی نظریه، داوری از سوی ناقدان، و در موارد تأیید، برخورداری از گواهی و امتیازات پژوهشی.
۲. کرسی نقد
در این قالب، هدف صرفاً تولید نظریه نیست، بلکه کارکرد آن ارزیابی و سنجش نقاط قوت و ضعف یک نظریه، مکتب یا اثر علمی است — با رویکرد اصلاح، تکمیل یا رد.
– مخاطب: پژوهشگرانی که قصد دارند در نقد نظریهها یا آثار موجود مشارکت کنند.
– خروجی: گزارش نقد، جلسه حضوری یا مجازی، و مستندسازی رسمی.
3. کرسی مناظره
کرسی مناظره، عرصهای رسمی برای گفتوگوی رودررو و مستدل میان دو یا چند صاحبنظر است؛ جایی که دیدگاههای علمی متقابل دربارهی یک مسئلهی مشخص، در چارچوبی منطقی، اخلاقی و آکادمیک به چالش کشیده میشوند.
این کرسیها با هدف گسترش فرهنگ عقلانیت، تضارب آرا و تمرین گفتوگوهای علمی نقادانه در فضای دانشگاهی برگزار میشوند و سهم مهمی در رشد تفکر انتقادی و تربیت پژوهشگران گفتوگومحور دارند.
بر اساس آییننامهی مصوب ۱۰ آبان ۱۳۹۵ مجمع هیأت حمایت از کرسیهای نظریهپردازی، نقد و مناظره، اهداف کرسیهای مناظره عبارتاند از:
– بسط و نهادینهسازی فرهنگ مناظرهی علمی،
– گفتمانسازی و تمرین عقلانیت در مواجهه با اختلاف نظر،
– ایجاد نشاط علمی و ترویج شجاعت نقدپذیری،
– و توانمندسازی مراکز علمی برای ساماندهی مناظرات منظم و مستند.
مناظره در این چارچوب به معنای مباحثهای روشمند و مستدل است؛ نه تقابل احساسی یا شخصی. در این گفتوگوها هر یک از طرفین، در مقام «صاحبنظر» و بر پایهی دادههای علمی، از مدعای خود دفاع میکند و با نقد محترمانهی دیدگاه مقابل، به تبیین روشنتر موضوع میپردازد.
اصول حاکم بر برگزاری کرسیهای مناظره شامل موارد زیر است:
۱. رعایت سه اصل بنیادین اخلاق، منطق و آزادی بیان در تمام مراحل،
۲. پرهیز از سطحینگری، عوامزدگی و نزاعهای غیرعلمی،
۳. تأکید بر مسألهمحوری، نیازمحوری و تولید دانش نو و سودمند،
۴. رعایت استانداردهای علمی و شفافیت در داوری و گزارش.
ارزیابی و نظارت بر این کرسیها بر عهدهی کمیتهی دستگاهی دانشگاه یا مؤسسهی برگزارکننده است. این کمیته وظیفه دارد طرحنامهی مناظره را بررسی، ترکیب طرفین و داوران را تعیین، و از اجرای دقیق و اخلاقی جلسه اطمینان حاصل کند.
کرسیهای مناظره میکوشند تا تضاد دیدگاهها را به فرصتی برای رشد فهم متقابل بدل کنند؛ عرصهای که در آن اختلاف، نه تهدید بلکه منبع زایش اندیشه و تعمیق دانش است.
– مخاطب: اعضای هیأت علمی، پژوهشگران و اندیشمندانی با دیدگاههای متفاوت در یک حوزهی تخصصی.
– خروجی: مناظرهی رسمی و مستند با داوری علمی و گواهی معتبر از سوی هیأت حمایت از کرسیها.
– ویژگی برجسته: منطق گفتوگو بهجای جدال، تعقل بهجای تعصب، و علم بهجای شعار.
۴. کرسی ترویجی
کرسیهای ترویجی بستری رسمی برای عرضه، تبیین و اشاعهی اندیشهها و یافتههای علمی نو هستند؛ بهویژه برای آن دسته از پژوهشگرانی که هنوز در مرحلهی شکلگیری نظریه قرار دارند اما میخواهند اندیشهی خود را در فضای علمی طرح و نقد کنند.
هدف اصلی این کرسیها، بسط فرهنگ نواندیشی، تمرین گفتوگوی علمی، و تقویت روحیهی نوآوری و تضارب آرا در محیطهای دانشگاهی و پژوهشی است.
بر اساس آییننامهی مصوب ۱۰ آبان ۱۳۹۵ مجمع هیأت حمایت از کرسیهای نظریهپردازی، نقد و مناظره، کرسیهای ترویجی مأموریت دارند:
– فضای عقلانی و آزاداندیشی را در مراکز علمی گسترش دهند،
– نقد و گفتوگو را به شیوهای اخلاقی و علمی نهادینه کنند،
– و مسیر را برای شکلگیری کرسیهای نظریهپردازی و نقد هموار سازند.
در برگزاری این کرسیها، سه اصل اخلاق، منطق و آزادی بیان بهعنوان ارکان بنیادین نقد علمی مورد تأکید است. رعایت استانداردهای علمی، پرهیز از مجادلات شخصی و حفظ احترام متقابل از الزامات این فرآیند محسوب میشود.
کرسیهای ترویجی میتوانند مقدمهای باشند برای ورود به عرصهی نقد و نظریهپردازی؛ جایی که اندیشهها در قالب گفتوگو رشد میکنند و از سطح ایدههای اولیه به نظریههای پخته و قابل استناد علمی تبدیل میشوند.
– مخاطب: پژوهشگران، اعضای هیأت علمی و علاقهمندان به طرح ایدههای نو در فضای علمی.
– خروجی: ارائهی عمومی، نقد رسمی، گزارش مستند و گواهی برگزاری از سوی کمیته دستگاهی.
– ویژگی برجسته: تمرکز بر مسألهمحوری، نوآوری سودمند و تقویت مهارت گفتوگو و نقد علمی.